TÄPÄ GÖZ

Son illärdä
bir şärqli biliklinin
söhbätinä qulağ asdım:
- savadsız bir ailädä
män doğulub boy atmışam.
atam, bütün yazılardan,
täkcä kiçik ädätläri,
tanıyardı.
birdä niyä,
äyri - uyru bir xät ilän.
öz adını, cızmalardı.

Tayfamızda ağ - qaradan
başı çıxan,
bircä mänim anam idi.
o da ancan düz ya ğälät,
fäqät quran oxuyardı.

Bütün bizim kändimizin -
biliklärin toplasaydın,
neçä beyt şer, neçä nağıl,
olduğumuz vilayätin ähvalatı,
neçä dastan, neçä mövcüz,
neçä - neçä dayaz sözlär,
neçä böyük şähär adından,
artıq bir şey toplanmazdı,

Bizim kätdä heç bir evä,
kitab - mitab dolanmazdı.

Ancaq bäzän
yaşlıların danışığı,
nağıllardan, dastanlardan,
çox maraxlı äfsanälär -
yadımdadır.
biri budur:

" Yer altında bir ölkä var
(bir gözlülär) ölkäsidir.

O diyarda sübh olanda,
bizim yerdä günäş batar.
eyläcädä demäk bizim -
gündüzümüz,
bir gözlünün gecäsidir.

Adamcildir bir gözlülär :
su yerinä qan içärlär " !

Bizim eldän
ilk mäktäbä gedän uşaq,
män olmuşam.
oxuduğum kitablarda ,
bizim axşam o diyarda -
sähär olan bir torpaxdan,
äcäb sözlär yazılmışdı.
o yerlärin çoxda belä -
ehtiramlı, ehtişamlı,
" tämäddün" lü bir ölkälär -
olduğundan, söz çoxudu.
" bir gözlü" dän, "adamcil" dän,
"su yerinä qan içän" dän
ad yoxudu.

Män mäktäbi bitirmädän
müharibä başlandı
ğafilcädän bir gün yadlar.
gündüzläri,
bizim yerdä gecä olan -
"adamzadlar"
çağrılmamış qonaq kimi,
yurdumuza soxuldular.

Gördük iki gözläri var,
bizä belä dedilär ki:

Längi uzun, ärsin boğaz,
oturar kän, ayaxların -
masa üstä dırmaşdıran,
bu däylaqlar,
insanlığı, azadlığı,
"qorumaq" çün !
vätänindän baş götürüb,
diyar - diyar,
gäzişirlär, dolanırlar !

Sonra bizä:
qaraları, küläläri,
"azad" edän,
mübariz bir "baltaçı" dan
danışdılar.

Biz inandıq.
onları çox äziz sandıq.
evimizdä yer - yurd verdik.
onlar üçün "bar" lar açdıq !
....................!
yemäk verdik, içmäk verdik.

Savaş bitdi.
radyolar, ğazitälär.
"insaniyät qalib gäldi"
diyä - bütün ölkälärä,
çuv saldılar.
"azadlıq" dan, "hürriyät" dän,
" bäşäriyät huququndan",
sıcırama - sıcırama,
söz dedilär,
äyri durub düz dedilär.

Biz düşündük.

Xub.
insanlıq
burnumuz var,
ağzımız var,
danışmağa dilimiz var.
işlämäyä älimiz var.
dolanmağa yerimiz var.
yaşamağa yurdumuz var.
häväsländik.
istädik ki,
ata - baba yerimizdä,
iş - işläyäk, äkin äkäk,
özümüzä yuva tikäk.

Dağımızı, daşımızı,
sökäk - çapax.
su çıxaraq, mädän tapax.
körpälärä mäktäb açax.
yazax, pozax.

Lakin bizi anmadılar.
älimizi,
ağzımızı,
dilimizi nişan verdik.
bizi insan sanmadılar !
acıqlandıq.
silahlandıq.
"däyirman suyun savurduq"
ölkämizdän yadı qovduq.
dünya dedi:
haqq bizlädir
öz evinin qibläsini,
yaxşı bılär här käs özü.
häqiqätin üzü, sözün düzü.

Göy guladı
dolu yağdı
yer tärpändi
tufan oldu
duman qopdu
gün tutuldu
ölkämizä, düşman doldu

Dünän evdän qovduğumuz
basıb, yıxıb, boğduğumuz
qanı qaçıx
baldır açıx
ölümcili, baxdıq gördük
duman geyib,
xuftan geyib,
qara polad ata minib.
at oynadır
qılınc vurur
qılıncından od yağdırır
"dädäm mänä kor deyibän"
här gäläni, vurur salır
şüşä - şüşä qanın alır !

Baxdıq - baxdın müattäl qaldıq.
här täräfä näzär saldıq
- bu nä sırr dır ?
nä ovzadır ?
nä alämdir ?
nä dünyadır ?
düşman hardan tuman tapdı
qılınc tapdı, xüftan tapdı ?
o yalıncıq
o ölümcil
hardan polad ata minär
şüşä - şüşä qanı neynär ?!

Gäzdik işin här täräfin
araşdırdıq başın dibin
birdän birä, baxdıq gördük
o yöndämsiz bir gözlünü,
o yolsuzu, o tulunu
qäribä bir tükan açıb
matahını, töküb satıb
silah verır canlar alır,
piçaq verir qanlar alır
här täräfä atın çapır
axtarır bir quduz tapır
vär hovladır, yasaq verir
xoftan verir, yaraq verir
qudurdubän işä çäkir !
millätläri şişä çäkir !
elsizlärin,
mäzlumların,
canıxdırır canın alır.
şüşä - şüşä qanın alır !

Män o gündän inandım ki,
sinälärdän - sinälärä
atalardan, babalardan
bizä çatan äfsanälär
çoxda belä yersiz däyil
bu sözlärdä däryalar var.
däryalarca mänalar var.

Radyolar här nä desä
kim nä desä - nä söyläsä
" kitablarım " här nä yazsa
bu sölärdän,
kim yol tapsa - " kim yol azsa "

Bir daha män
tanımışam - tanımışam !
äsrimizin,
" bir gözlüsün ".
" täpä gözün ".

Haralarda
harda - harda
............
här torpaxda, här diyarda
tanımışam o ğäddarı
o quduzu, o kaftarı

Cälladlara särdar olub
särvär olub, salar olub
insanları boğur asır
millätlärä, käsim - käsir

Çaştasına min şüşä qan !
naharına beş yüz insan !
diş qıcırdır, qan - qan deyir
qan içdikcä qan istäyir !

Nä indi dän, nä dünän dän,
bäşäriyät doğan gündän.
quduzlarla çängäläşmäk
äsirlärdän, äsirlärä
yaşayışdan ayrılmayan.
ardicil bir vaqeädir.
ilk - äzäldän, iş belädir

Bäşäriyät än qädimdän
bu müqäddäs tälaşını,
quduzluğa, zülmä qarşı,
dayanmayan savaşını,
äfsanälär biçimindä,
quraşdırmış.
nişan vermiş.

Qan içänlär, adamcillar,
" bir gözlü " lär päncäsindän -
qurtarmağa can atmasın,
äfsanävi qährämanlar -
simasında,
yaraşdırmış.
äks etdirmiş
" Qurqut dädä " dastanları -
sırasında,
" täpä gözün " äfsanäsi,
bu ardıcil täşäbbüsä,
än gözäl bir numunädir.
o belädir :
 

Bir gün oğuz oturarkän,
üzärinä yaği gäldi.
qafil oğuz gecäliklä,
hürkdü - qaçdı.
yerin - yurdun, qoydu köçdü

" Uruz Qoca " deyärlär bir -
ixtiyarın,
oğlancığı tüşdü qaldı.
oğlanı, bir aslan tapdı.
ämişdirdi.
oğlan boya - başa çatdı.
yaşa doldu,

İl dolandı, günlär keşdi,
oğuz yenä,
öz yurduna, öz yerinä,
gäldi tüşdü.
" Oğuz Xanın " ılxıçısı,
xäbär gätdi ;
- Xanım; här gün qamışlıqdan
ğäribä bir aslan çıxır
sir - sifäti adam kimi
aqil - aqil
bir at vurur, qanın sorur :

Uruz ayıdır.
bälkä mänim qaça - qaçda,
düşüb qalan oğlum ola ?

bäylär mindi.
bu väz aslanı qaldırdılar
oğlancığı peysärläyib
gätirdilär.

Uruz Qoca oğlun alıb
evä gäldi, şadlıq qurdu,
el - obanı qonaqladı.
hamı gäldi yedi - içdi.
ancaq oğlan,
yerdä - yurdda, dayanmadı.
ana aslan yatağına,
qoydu qaçdı.

Gedib tutub gätirdilär,
yenä qaçdı.
bir dahada qaytardılar,
dayanmadı.
çağırdılar " Qurqut dädä "
gälär oldu,
oğlancığa ögüd verdi :
qaçma oğul !
insan üçün heyvanlara -
munis olmaq, yaramazdır.

Sän insansan !
insanlarla qayna - qarış.
igitlärlä oturub dur
yaxşı at min.
" Qiyan Sälcuq " qardaşındır.
sänün adun " Busat " olsun.
adıvı män verdim yaşun,
tanrı taala özü versin.

Uruzun bir çobanı var,
" Qunur Qoca - Sarı Çoban "
çağırarlar.

Uzun illär uzağından
oğuz eli köç eylärkän,
Sarı Çoban öndä köçär.
kimsä ondan qabaq köçmäz.

Yaylağına köçär bir gün
oğuz yenä,
Sarı Çoban, gedir öndä
yol üstündä " Uzun Minar " -
deyilän bir minar vardır.
minaräyä çatar - çatmaz,
nagähandan qoyun hürkdü.
Sarı Çoban baxdı gördü
minaräyä " Päri " qonub.

Päriciklär onu görcäk,
qanad çalıb pırladılar.

Sarı çoban,
köynägini çıxarıbän,
pärilärin üstä atdı
birin tutdu
päri gözäl, çoban qızqın !
tamahlandı
päricikä äl uzatdı.

Yenä birdän qoyun hürkdü
Qunur Qoca,
qoyunlara qarşı varıdı
päri qızı pırıldayıb:
- Märä çoban;
yengi ildä mändä sänün,
ämanätün olacaqdır
gäl algilan
amma bil ki öz elivin -
başına sän qada gätdün.
diyä - uçdu.

Päri getdi çoban qaldı
ayrılıqdan rängi soldu
qara bağrı därdä doldu

Günlär keçdi, aylar ötdü
oğuzların köçüş vaxtı,
yenä yetdi.
Sarı Çoban köç eylärkän,
uzun minar ayağına -
gäldi çatdı.
gördü ki bir " bağlı " yatıb
päri qızı zahir olub:
- Märä çoban !
ämanätün gäl al dedi.
bil ki ancaq ellärivä
zaval gätdün !
bağlıcığı çoban görcäk,
ibrvt aldı
geri dönüb, äl sopana -
daşa tutdu.
daş vurduqca " bağlı " şişdi !
çoban qorxub qoydu qaçdı.

Mägär o gün " bayındır Xan "
bäylär ilän seyrv varmış
uzun minar ayağına,
yetişdilär.
gördülär bir " Näsänä " yatıb,
başı - götü anlaşılmır !
bälär hamı,
dövrä vurub dayandılar.
ändi bir bäy, täpigiylä -
onu täpdi.
vurduqcan " Näsänä " şişdi !
neçä igit - daha ändi.
hey täpdilär, hey böyüdü !

Uruz Qoca atdan tüşdü
o da täpdi
mehmiz däydi, bükäcägi -
dälib yırtdı,
içindän bir oğlan çıxdı
här bir zadı adam kimi,
ancaq fäqät bir gözü var !
heyran qaldı, bäylär - xanlar.

Uruz Qoca
onu qapıb, Bayındır Xana -
qulluğuna gätiribän :
- görüklü xan; bu oglanı -
mänä verun. aslan oğlum
Busat ilän böyüdäyim.

Bayındır Xan :
- sänün olsun diyä - keçdi
Uruz Qoca, Täpä Gözü -
götürübän, evä varıdı.
buyurdu bir taya gäldi
Täpä Gözä ämcäk verdi.
bir sorduqda,
südün aldı !
iki sordu, qanın aldı !
üç sorduqda,  canın aldı !

Bir çox taya gätirdilär,
hamısını hälak etdi
gördülär ki olmayacaq
" at südüylä bäsläyälim ".
söyälädilär.
här tövlädä bir qazan süd,
doyurmadı !

Täpä Gözü, bäslädilär.
gäzär oldu.
uşaqlarla, oynar oldu.
uşaqların kimisinin
qulaqların,
kimisinin, burnun yedi !
bütün oğuz ällärindän -
cana gälib. acizläyib,
bäg Uruza däxil tüşüb,
yalvardılar, ağlaşdılar !

Uruz Qoca neylädisä,
kar käsmädi.
naçar olub çıxarıbän,
evdän qovdu.
Päri qızı uçub gälib,
oğlanının barmağına,
ğäribä bir, üzük taxdı,
- Oğul sänä ox batmasın,
iti qılınc, bädänivä -
kar käsmäsin ! diyä - getdi

Bir gözlü ğul varıb gedib,
särt bir dağda mäskän edib,
yollar käsdi, adam yedi !
qorxulu bir quldur olub,
ad çıxartdı.

Üzärinä neçä - neçä,
adam getdi,
ox atdılar, ox batmadı.
qılınc - qämä, kar etmädi.
här gäläni tutdu yedi.
bütün çoban - çoluqları,
basıb, oğuzları
yemäkligä, äl eylädi.

Bütün oğuz toplanıbän,
üzärinä, axın etdi.
bir ağacı yerli - dibli,
qopararaq,
yığınağın üstä atdı.
atmış adam ağac altda
hälak oldu.
Qazan Xana  bir zärb vurdu
dünya - aläm näzärindä,
duman oldu !
qarındaşı " Qara Qünä ",
qarşısında zäbun oldu,

" Düzän " oğlu " Alp Rüstäm ",
şähid oldu.
" Düşün Qocaoğlu " kimi -
bir pählävan,
mäğlub olub hälak oldu.
" Arıqcandan " iki qardaş,
şähid oldu.
bığı qanlı " Biduz Ämän ",
qarşısında zäbun oldu.
dämir donlu " Dli Meymaq ",
mäğlub olub hälak oldu.
ağ saqqallı " Uruz Qoca ",
qan qaytardı,
Uruz oğlu " Qiyan Sälcuq "
ödün qusdu.

Bütün oğuz Täpä Gözä,
batanmayıb. hürkdü qaçdı.
däli quduz önün käsdi,
qaytarıbän öz yerindä -
oturdurdu.
qurtulanı, oğuz eli,
yeddi kärä hürkdü qaçdı,
hamısında qaytarıldı.
bütünliklä zäbun oldu !

Çağırdılar Dädäm Qurqut
gälär oldu.
yalvardılar, sıtqadılar.

- Çarä qalıb käsim - käsäk,
diyä - Qurqud varıb getdi,
Täpä Gözä sälam verdi :
- Hey Täpä Göz;
bütün oğuz älläründä
zäbun olub
bükülübän bükük qalıb
ayağıvın torpağına,
mäni salıb
sänün üçün käsim - käsmäk -
istäyirlär - diyä, durdu

- Här günümä atmış adam -
verün - diyä, däli quduz -
cavab verdi.

- Oğul bäd zat; berläliklä,
çox keçmädän adamları,
tükädärsän.
yemägivä kimsä qalmaz
ancaq sänä iki adam,
beş yüz qoyun gündä veräk.

Däli quduz :
- Eybi yoxdur eylä olsun.
iki adam daha verun,
mänim üçün yemäk yapsın.

Dädäm Qurqud döndü gäldi.
- " Yapaqlı" ilä " Yüklü Qoca "
varsın gedsin Täpä Gözä -
aş pişirsin.
birdä gündä iki adam,
beş yüz qoyun istämişdir.

Oğuz buna razı qaldı.
dörd oğullu birin verdi.
üçü qaldı.
üç oğullu birin verdi,
cütü qaldı.
cüt oğullu birin verdi,
biri qaldı.

" Qapıqqan Bäg " dirlär bir -
kişi varmış,
cüt oğlunun birin vermiş,
biri qalmış
gün dolandı,
yenä növbät ona çatdı
oğlancığın anasına
xäbär getdi
qışqırıbän zarlıq qıldı.
başın yoldu, üzün cırdı.

" Uruzoğlu Aslan Busat "
vuruşmaya getmişidi,
bu mählädä, gäldi çıxdı.
Qarı ayıdır:
- Busat gäldi axın getdi,
varıbän bir äsir alıb,
oğlanımı qurtarsanam.
igit Busat,
altunlıca gönlügünü,
tikdiribän oturarkän,
Xatın kişi varid olub,
göz gäzdirdi, Busat Xana -
sälam verdi.
gözlärindän qan yaş tökdü:

- İç oğuzda, dış oğuzda,
adı bälli, qatı yaylı,
Uruzoğlu Aslan Busat;
qoltuğuva sığınıram,
mädäd sändän !
- Nä dilärsän, nä söylärsän,
Qarı ayıdır,
- Zämanänin anasından,
uğursuz bir oğul qopdi.
oğuz elin, kölgäsindä,
qondurmadi.
qara polad öz qılınclar,
bir tükündä käsänmädi.
qarğı cida oynadanlar,
süngü saçdı, dälänmädi.
qatı yaylı ox atanlar,
ox atdılar, kar käsmädi.
alp äränlär särkärdäsi -
Qazan Xana, zärbä vurdu.
Qara Günä pählävanı,
şähid etdi -
bığı qanlı Biduz Ämän,
qarşısında zäbun oldu.
ağ saqqallı Xan Babava,
qan qusdurdu.
qarındaşun Qiyan Sälcuq,
qabağında ödün qusdu.
bütün oğuz bäglärinin
kimisini zäbun edib,
kimisini şähid etdi.
oğuz eli yeddi kärä
hürkkdü qaçdı,
qoymaz oldu,
här gününä,
iki adam, beş yüz qoyun,
käsim dedi, käsdi aldı.
Yapaqlı Bäy, Yüklü Qoca,
getdi ona aşpäz oldu.
dörd oğullu birin verdi,
üçü qaldı.
üç oğullu birin verdi,
cütü qaldı.
cüt oğullu birin verdi,
biri qaldı.

Cüt oğlumun birin yemiş,
biri qalmış.
onu daha istäyirlär !
yenä növbät mänä çatmış.
canım oğul mädäd sändän !
Xan Busatın qara gözü,
yaşa doldu.
qardaş diyä, ellär - diyä
söy - söylämiş, nälär demış:

- Düzlärdä tikilän otaqlarıvi,
o zalim yaxdırıb, yaxdırsın qardaş.
şahbaz atlarıvi sär tövläsindän,
o zalim seçdirib, seçdirsin qardaş.
äsräk däväläri qatarlarundan,
o zalim ayırıb, ayırsın qardaş !
sürü - sürü ağca qoyunlarıvi,
o zalim qırdırıb, qırdırsın qardaş !
sevib gätirdigün gälini sändän,
o zalim ayırıb, ayırsın qardaş !
ağ saqqal babamı oğul vay - diyä,
o zalim bovuzladıb, bovuzlatsın qardaş !
ağ üzlü qarıcıq, Xan Anamı,
o zalim sızladıb, sızlatsın qardaş !

Yenä demiş:
- Qaranquluq gözlärimin aydını,
axıntılı sularımın daşğını,
qarşı yatan qaradağım yoqquşu,
sarsılmaz dizimin taqäti qardaş !

Qardaşımı äldän verdim,
diyä - Busat,
çox ağladı, zarlıq qıldı.
xatına bir äsir verdi
- Get oğluvu qurtar - dedi

Xatın qaçıb,
Xan Uruza xäbär verdi:
- Nä durubsan oğlun gäldi.
Uruz Qoca çox sevindi.
bäylär ilän,
oğlanına qarşı gäldi.
Aslan Busat,
atasının älin öpdü.
üzläşdilär, ağlaşdılar,
anasının çadırına, varıb getdi.
qarı ana, oğlancığın
qarşıladı
çox ağladı
alnın öpdüü, qucaqladı.

Xan Busatın gälişilä,
birdä elä färäh gäldi.
yemäk oldu, içmäk oldu.

Busat ayıdır:
- Bäylär ! qardaş qanı - diyä
Täpä Göz 'lä hesablaşmaq -
istäyiräm, nä deyirsiz ?
"Qazan" burda söy - söylämiş,
Xan Busata nälär demiş :

- Nä qara ürändän doğdu Täpä Göz
ärşi dolandırdım ala bilmädim,
qara qaplanlardan qopdu Täpä Göz
dağlar dolandırdım ala bilmädim.
qoğan aslanlardan oldu Täpä Göz
ormanlarda qovdum sala bilmädim.
yenä demiş :

Yüzdä igid olsan, yüzdä märd olsan,
inanma çatasan qazana Busat ;
ağ saqqal babavı, xatın anavı,
sızladıb gätirmä amana Busat !
Xan Qazanın cavabında,
aslan Busat :
gedäm deyir hätmän gäräk !

Uruz Qoca ağlayıbän.
- Canım Busat, käräm eylä,
ocağımı sönük etmä !
oğul getmä !

Qorxutmalar,
när aslanı qorxutmadı.
- Ağ saqqallı äziz baba;
gedäm gäräk ! diyä - qalxıb,
yelägindän bir tutam ox -
çıxarıbän, belä taxdı.
xuftan geydi, qılınc asdı,
qatı yayın älä aldı.
atasının, anasının,
älin öpüp, hälallaşdı :
- Xoş yaşayıb, äsän qalın;
diyä - varıdı.
" Sallax xana qayasına ",
gälib çıxdı.
Täpä Göz,
arxasını günä verib,
günävärdä, yatmış gördü.
yayın çäkib, bir gözlünün
üräginä bir ox vurdu.
dämirli ox kar käsmädi.
parlandı yerä düşdü.
birdä vurdu, yenä oxu
sınıx - sınıx olub tüşdü.

Däli quduz, qocaları
sızıb dedi:
bu yer mäni üşündürdü

Busat yenä oxun atdı
yenä däyib parçalandı,
päräm - päräm dağılaraq,
bir parçası, Täpä Gözün
qarşısında yerä tüşdü.

Quduz şeytan daşlanaraq,
uru durdu.
Busat Xana gözü tüşäcäk,
äl çalıbän, qas - qas güldü :

- Märä yenä görünür ki,
oğuzlardan bizim üçün
quzu gälmiş diyä - varıb
märd aslanı qabağına
qatıb tutdu
boğazından sallıyaraq,
yatağına gätiribän,
ödügünün bir küncünä
basıb durtdu.
- Hey qocalar !
bunu mänim.
ikindimä pişiriniz,
yeyim deyib - yenä uydu.

Däli Busat xäncär ilän,
ayaq qabın yarıb çıxdı:
- Hey qocalar ! bunun canı
näyindädir?
- Biz bilmirik!
ancaq bütün bädänindä,
äti bircä gözündädir

Däli aslan, Täpä Gözün-
başı üstä gälib gördü.
gözü ätdir:
- Hey qocalar! dämir şişi,
ota qoyun qızsın - dedi,
şişi ota bıraxdılar.
pullatdılar,
Busat şişi älä alıb,
var gücüilä Täpä Gözün,
täk gözünä basıb soxdu,
gözü töküldü,
quduz, eylä anqırdı ki,
dağa - daşa lärzä düşdü

Busat qaçıb mäqqarädä
qoyunların arasında
daldalandı

Däli şeytan, bunu duydu.
qapı ağzın käsib durdu
paçaların aralayıb:
- Märä ağır sürülärin
başı ärkäc; çäk qoyunu,
hamı gälsin, bir - bir keçsin

Qoyun gälib, paçasının-
arasından sovuşarkän,
hamusının baş - gözünä
älin çäkär, bir - bir yoxlar.
yenä haylar:
- Toxlucıqlar tutulacaq.
iqbalım qoç; sän gäl sovuş!
sämiz bir qoç yerdän qalxıb,
silkinär kän, däli Busat,
basıb tutub boğazladi
därisini çäkdi üzdü
baş - quyruğun ayırmadi
bürünübän,
Täpä Gözä qarşı varıdı.

Kor Täpä Göz; älin çäkdi.
Busat Xanın däri içrä
olduğunu, duyub bildi:

- Hey sığır "qoç"; mänim hälak-
olacağım yeri söylä,
necä bildün?
säni eylä bu köhülün-
divarına güpäyim ki,
bol quyruğun, mäqqaräni
yağlandırsın!

Busat,
qoçun källäsini,
Täpä Gözün ällärinä-
uzadaraq, mäcal tapıb,
qıçlarının arasından
sıçrayıb, dişrä çıxdı.

Dli quduz, boş därini
buynuzlayıb,
täpäsinä qaldıraraq,
yerä çırpdı:
- Märä oğlan; qurtardınmi?
Däli Busat:
- Haqq qurtardı!
- Märä oğlan, al mänim bu
üzügümü älivä tax.
qämä - qılınc, säni käsmäz.
Busat, almaq istädigdä,
yaralıca quduz şeytan
hucum edib,
xäncärini, üzärinä
tolazladı.
igid oğlan yan veribän
baxdı gördü,
üzük yerdä Täpä Gözün,
ayağının altındadır.

Quduz ayıdır:
- Märä oğlan qurtardunmi?
Aslan Busat:
- Haqq qurtardı
- Märä oğlan;
o günbäzi görürsänmi?
orda mänim xäzanäm var
ayıq ol ki bu qocalar,
aparmasın.
get möhürlä!
ğafil Busat,
günbäz içrä gedib girdi.
baxdı - gördü,
här täräfdä qızıl - gümüş,
täpä kimi käläklänmiş.
pulu görüb, çaşdı huşu.
şärayiti pak unuddu.
däli quduz xäzanänin-
qapusuni alıb käsdi:
- Märä oğlan;
yaxşı yerdä düşdün älä
göpüyäräm indi eylä
günbäzilän qat qarışıq,
yapışdırram säni yerä
Busat, puldan, xäzanädän
äl çäkibän, göz örtübän,
ulu haqqa sıdqın saldı;
cümärdlärin mädädkarı,
qadir tanrı; mädäd sändän!

Daş duvarlar parçalandı
yol açıldı yeddi yerdän
oğlan çıxdı.

Kor Täpä Göz, günbäzä bir,
yumruq atdı günbäz yatdı:
- Märä oğlan qurtardunmi?
- Haqq qurtardi!
- Alanmazmış ölüm säni!
o höhülü görürsänmi?
orda iki qılınc vardır.
biri qınlı, biri yalın
qınsız qılınc mäni käsär
dünya mänä oldu äbäs
get götür gäl başımı käs!
Busat gäldi asda - asda,
mäqqaräyä, gördü orda,
zäncirlärdän aslanılmış,
yalın tiyä bir qılınc var.
ancaq sakit durub qalmaz,
öz - özünä, aşıb coşar:

- Daha bunu sınamadan,
yanaşaram. diyä - Busat,
qılıncını qarşı verdi
An içindä däydi buldu
dolandı bir ağac tapdı,
qarşı tutdu, käsib qırdı!
qatı yayın älä aldı,
"coşar qılınc" aslandığı,
zäncirlärä bir ox vurdu,
qılınc qopdu yerä tüşdü.
cumuxubän yerdän qapdı
belindäki, qına soxdu

- Märä şeytan nä haldasan?
- Ölmämisän?
- Tanrım qoymaz?
- Märä ölüm yoxmuş sänä
diyä - quduz söy - söylädi
nälär dedi:

- Gözüm - gözüm, yalqız gözüm,
ala gözüm ulduz gözüm.
sän vaikän män oğuza,
divan tutdum, qan uduzdum
ala gözdän ayrı saldun
igit mäni
şirin candan ayrı salsın
tanrı säni
igit, mänä dadızdırdun
göz büküyün
mäni saldun yaman günä
qadir görüm dadızmasın
heç igidä
göz därdinä, tuş olmasın
heç heç kimsänä?
yenä demiş;
- Qalarda - qoparda, yerun nä yerdir?
söylä igit, pirum, rähbärun kimdir?
başi üstä uca bayraq tutulan,
sültanun, särdarun, särvärun kimdir?

qırış günü qabaxda qılınc vuran
düşmanı dağıdıb - qıranun kimdir?
çadırlardan uca, çadırın quran
alplar başında duranun kimdir?
söylä igit kimin oğlusan, kimsän?
adıvi - sanıvi gizlätmä mändän
äränlär yaşırmaz adıni ärdän.
märä, söylä mänä hansı eldänsän
Busat ayıdır:
- Qalarda, qoparda, yerim bu diyar
xocam, pirim, räbbim, haqq pärvärdigar
sultanım, särvärim, xan "Bayındır Xan"
bäylärä särkärdä, xanlara salar

Çadırlardan uca, çadırın quran
qartal quşu kimi düşman şığıyan
qırışda yağının önündä duran
alpımız äränlär - äräni "Qazan"
atam Uruz Qoca, qocalar başı.
adım Busat " Qıyan Sälcuq" qardaşı
südünü ämdigim. anamdır aslan.
anasını öymäk mänä yaraşı

- Bircä gözüm, qurban sänä,
bäs qardaşıq qıyma mänä!

- Aslan Busat, söy - söylädi
acıqlanıb, nälär dedi:

- Märä zalim, märä qavvat!
ağ saqqallı babamı buzladıbsan
ağ birçäkli, anamı ağladıbsan
qarındaşım "Qıyanı" öldürübsän
ağca üzlü gälinin, dul edibsän
ala gözlü igitläri, yeyibsän
qoyarammı sağ qalasan säni män?

Qara polad öz qılıncım äsmäyincä,
qafalıca bürkülü başun käsmäyincä,
kor gözüvä ölüm lärzi salmayınca,
qardaşımın qisasını almayınca,
sanırsanmı bıraxaram män säni?
olarmi gör diri qoyam män säni?

Düşgün quduz, canından äl üzäräk
nälär demiş, nälär söylämiş göräk.
- Qalxıbanı bir gün duram deyirdim
ähd'ü peymanımı, qıram deyirdim
igitlär qanını sovuram deyirdim
bir adam ätindän doyam deyirdim.

Kaş oğuzun basqınını göräyidim
sallax xana qabasına giräyidim
ağır mancanaqdan daşlar yağanda
başıma bir, daş tüşäyidi öläyidim.

İgit ala gözdän ayıdun mäni
tanrı şirin candan ayırsın säni
yaman günä saldun görüm heç igit,
görmäsin bälalı başım göräni,

Yenädä söy - söylädi
bir daha nälär dedi:

- Ağ saqqallı qocaları
çox buzlatdım,
ağ saqqallar qarqadılar
gözüm säni.

Ağ birçäkli qarılari
çox ağlatdım,
ağ, birçäklär qarqadılar gözüm säni,

Ala gözdän qanlı yaşlar
çox axındım,
ala gözlär qarqadılar
gözüm säni.

Al xınalı ağca ällär
çox yemişäm,
al xınalar qarqadılar
gözüm säni.

Körpä - körpä igitciklär
çox yemişäm,
igitlıklär qarqadılar
gözüm säni.
beylä ki män çäkär oldum
göz büküyün,
qadir görüm heç igidä
göstärmäsin.
aslan Busat, buğra kimi
Täpä Gözä,
iki dizi,
üzärinä çökdürübän,
kor quduzun öz qılıncın
älä aldı, boynun vurdi.

Källäsinä yay çärişi
keçirdibän
ürägi şän
sürütläyä - sürütläyä
mäqqaränin qapısına
çäkdi saldı.
qardaşının qanın aldı.
hey ... qocalar;
el obaya muştuluğa
gedün! - dedi

När qocalar, ağ boz atlar
mindi çapdı.
bütün oğuz, don içindä
xäbär tapdı.

At ağızlı Uruz Qoca,
çapar gäldi.
Xan Busatın anasına
sevinc verdi:
muştulşq ver!
aslan oğlun,
Täpä Gözü, käsdi - dedi

Xanlar - bäylär, bütün ellär,
pär aşdılar.
atlandılar, sallax xana
qayasına, dırmaşdılar,

Täpä Gözün källäsini,
ortalıqa gätirdilär
därdi - ğämi, bitirdilär,

Dädäm Qurqud gälär oldu
şadlıq çaldı
alp äränlär, märd igitlär
gäldigindän - getdigindän,
söhbät açdı.
üräklärdän kädär, qaçdı.
söy - söylädi, boy - boyladı.
Xan Busatın märd adına,
dastan qoşdu.
hümmät verdi, alqış verdi:

- Qara dağlar,
yetdigündä, aşıd versin
daşğın sular,
geçdigündä, geçid versin

Qoçaqlıqla, qardaşıvın
qanın aldun
el obanı, zäbunlıqdan
sän qurtardun

Ulu tanrı dost olubän
märd igidä mädäd versin.
 

Son söz äväzinä

qoy dastanımız "qurtarışı" da "başlanışı"
 kimi bu xalq mätäli olsun.
 

......................
İskändär bädäl "bädäl"
bädäli, öldürdülär
ağabanı geydirdilär
ağabanının saçaxları
xan evinin piçaxları
......................
vurdum sandıq söküldü
inci - märcan töküldü
inci - märcan filfili
gäl oxu bizim dili!
bizim dil - urumu dili
urumdan gälän atlar
ağzında yüyän çatlar.
.........................
 
 

SON